flowchart LR
A[De Britse politie] -.->|arresteert| B(tien verdachten)
Syntaxis (inleiding)
21 11 2024
We maken deze oefening eerst verder af.
Syntaxis: studie van structuur van zinnen
→ elementen van analyse?
Stel, in deze voorbeeldzin:
De Britse politie arresteert tien verdachten.
1. eenheden tussen woord- en zinsniveau:
2. relaties tussen die eenheden:
→ wie doet wat?
→ wie ondergaat wat?
flowchart LR
A[De Britse politie] -.->|arresteert| B(tien verdachten)
3. aspecten van morfologie spelen een rol (“morfosyntaxis”)
vgl. inflectionele morfologie
→ wie doet wat?
→ wie ondergaat wat?
→ arresteer-t
Morfo-syntactische types taal
Klassiek Chinees
(吾) 將 歸 蜜
wú jiāng guī mì
1 FUT terugbrengen honing
“Ik zal de honing terugbrengen.”
Fins
tuo-n hunanja-n takaisin
brengen-1.SG honing-ACC terug
“Ik zal de honing terugbrengen.”
Latijn
re-fer-am mel
terug-dragen-1.SG.FUT honing.ACC.O
“Ik zal de honing terugbrengen.”
Gooniyandi
ngalinya barn-ja-wi-l-arri
honing terugkomen-SBJ-FUT-1SG-3SG.CL
“Ik zal de honing terugbrengen.”
| taaltype | aandeel morfologie |
|---|---|
| isolerend | zeer klein |
| agglutinerend | groter |
| fusioneel | groot |
| polysynthetisch | grootst |
Marianne Mithun en ‘haard’ in Mohawk
Mohawk
tanon’ ne: ni’ iakwatenonhsa’tariha’tahkhwa
tanon’ ne: ohni’ iakwa-ate-nonhs-a’-tarih’-a-‘t-a-hkw-ha’
and that too 1PL.EXCL.AGT-MID-house-LNK-be.hot-LNK-CAUS-LNK-INSTR.APPL-HAVE
“That is what we used to heat the house (fireplace)”
In een typische zin, bv. “De journalisten zagen de man met de camera.” horen sommige woorden enger bij elkaar dan andere.
Die groeperingen noemen we een woordgroepen (phrases) of algemener constituenten.
Constituenten zijn de typische basiseenheid tussen woord- en zinsniveau.
De journalisten zagen de man met de camera.
→ 1. verplaatsbaarheid: elementen van 1 groep blijven samen
De journalisten zagen de man met de camera.
→ 2. vervangbaarheid: elementen van 1 groep vervangbaar door 1 woord
De journalisten zagen de man met de camera.
→ 3. ambiguïteit: interpretatieverschillen gebaseerd op groepering
Constituenten = eenheden die
hoofd = belangrijkste element: bepaalt betekenis & syntactische status, kan niet weggelaten worden zonder bijzonder effect, …
dependens = modificeert het hoofd
Wat is het hoofd in deze Nederlandse voorbeelden?
hoofd = belangrijkste element: bepaalt betekenis & syntactische status, kan niet weggelaten worden zonder bijzonder effect, …
dependens = modificeert het hoofd
Wat is het hoofd in deze Nederlandse voorbeelden?
Types constituent → types hoofd:
vaak gedefinieerd adhv woordsoorten
De erg kritisch journalisten werden gearresteerd bij het parlement.
Types:
De tien woordsoorten (die bij ons vooral bekend zijn)
| Lat. | Nl. | Eng. | Afkorting | |
|---|---|---|---|---|
| 1 | substantief / nomen | zelfstandig naamwoord | noun | N |
| 2 | verbum | werkwoord | verb | V |
| 3 | adjectief | bijvoeglijk naamwoord | adjective | Adj |
| 4 | pronomen | voornaamwoord | pronoun | Pron |
| 5 | adverbium | bijwoord | adverb | Adv |
| 6 | artikel | lidwoord | article | Art |
| 7 | prepositie | voorzetsel | preposition | Prep |
| 8 | conjunctie | voegwoord | conjunction | Conj |
| 9 | numeraal | telwoord | numeral | Num |
| 10 | interjectie | tussenwerpsel | interjection | Intj |
Maar woordsoorten zijn niet noodzakelijk universeel!
Woordsoorten zijn taalafhankelijk
bv. talen met een lidwoord
WALS
adjectief in Tongaans (Austronesisch)
na’e ako ae tamasi’i si’i
PST study ABS child little
“Het kleine kind studeerde”
nomen in Tongaans (Austronesisch)
’i ’ene si’i
in 3SG.GEN little
“in zijn/haar kindertijd”
Types constituent: ook niet noodzakelijk universeel
Bereik (scope) = is ook taal- (en theorie-)afhankelijk
bv. de Verb Phrase (VP) in het Engels
→ VP = V + object-NP
Deze analyse is in veel (algemene) theorieën terug te vinden, maar…
de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)
Ngarrka-ngku ka wawirri panti-rni
man-ERG AUX kangaroo spear-NPST
“De man speert de kangoeroe”
de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)
Wawirri ka panti-rni ngarrka-ngku
kangaroo AUX spear-NPST man-ERG
“De man speert de kangoeroe”
de Verb Phrase (VP) in het Warlpiri (Pama-Nyungan)
Panti-rni ka ngarrka-ngku wawirri
spear-NPST AUX man-ERG kangaroo
“De man speert de kangoeroe”
→ Vrije woordvolgorde, inclusief voor O en V!
→ geen duidelijk bewijs om VP te splitsen als V+O!
Relaties tussen constituenten binnen een zin?
Valentie = relatie tussen V en dependente constituenten
bv. In Leuven bezoeken de toeristen morgen het museum.
1. argumenten = constituenten verplicht bij V, centrale deelnemers aan handeling
de toeristen, het museum
2. adjuncten = constituenten niet verplicht bij V, context van handeling , bv in tijd of ruimte
in Leuven, morgen
Meest voorkomende soorten valentie
| Aantal argumenten | x-valent | x-transitief | voorbeeld |
|---|---|---|---|
| 1 | mono- | in- | slapen |
| 2 | di- /bi- | \(\emptyset\)- | bezoeken |
| 3 | tri- | di- | geven |
Soms aan V gebonden, soms aan constructie
bv De man kookt de soep. vs De soep kookt.
Ook dit kan sterk verschillen van taal tot taal!
Markering van relaties , bv V-argumenten
aar is informatie te vinden in de structuur?
1. dependent-marking: gemarkeerd op argumenten (dependenten), bv. casus (naamval)
Tsjetsjeens (Nakh-Daghestanian)
Ruslan- a bepig ursa-ca doxado
Ruslan-ERG bread knife-INSTR cut.PRS
“Ruslan snijdt brood met een mes.”
→ Ruslan-a, ursa-ca
2. head-marking: gemarkeerd op V ( hoofd ): ‘agreement’
Abkhazisch (NW Caucasian)
a-’la a-tsgwə-’kwa jə-’rə-tsħa-wa-n
DEF-dog DEF-cat-PL 3SG-3PL-bite-DYN-FIN.IMPF
“De hond was de katten aan het bijten.”
→ jə-’rə-tsħa-wa-n :: 3SG-3PL-…
Head- en dependent-marking kunnen samen voorkomen
Umpithamu (Pama-Nyungan)
Ama-mpal wama-n=ina-ingku apii
person-ERG grab-PST=3PL.NOM-3SG.ACC here
“De mensen kregen hem hier te pakken.”
→ -ERG en 3PL.NOM-3SG.ACC
Guugu Yimidhirr (Pama Nyungan)
→ de taal waarvan het woord ‘kangoeroe’ komt!
/gaŋuru/
Herhaal nog eens de vele termen die we vandaag gezien hebben.